آشنايي با قرآن (1، 2،  3، ...)
مجموعه آشنايي با قرآن ، سلسله مباحث تفسيري استاد شهيد در سالهاي قبل از پيروزي انقلاب اسلامي است که عمدتاً در بين سالهاي 1350 تا 1355 شمسي انجام شده است . جلد اول اين مجموعه مقدمه و پيش درآمدي بر اين سلسله مباحث محسوب مي شود که در آن به مسائلي همچون زبان قرآن ، مخاطبهاي قرآن ، عقل از ديدگاه قرآن و ... پرداخته شده است . در مجلدات بعد ، تفسير آياتي از برخي سوره هاي قرآن از جمله حمد ، بقره ، انفال ، توبه ، نور ، زخرف ، دخان و .. ارائه شده است. ويژگي ممتاز اين مباحث ، توجه به مسائل و موضوعات اجتماعي – سياسي روز در حين تفسير آيات قرآني است که موجب تازگي و زنده بودن اين مباحث گرديده است.
احياي تفکر اسلامي
احياي تفکر اسلامي ، مشتمل بر پنج سخنراني استاد شهيد آيت الله مطهري تحت همين عنوان است که در سال 1349 هجري شمسي در حسينيه ي ارشاد ايراد شده است. سخنراني اول در تاريخ 7/2/1349 به مناسبت يادبود مصلح بزرگ اسلامي ، اقبال لاهوري ، درباره ي « اقبال و احياي فکر ديني » برگزار شده و سخنراني هاي بعدي هر يک به فاصله يک هفته از سخنراني قبلي انجام شده است که عنوان آنها به ترتيب از اين قرار است : تفکر ديروز و امروز مسلمين درباره ي ميزان تاثير عمل در سعادت انسان ، تفکر زنده و تفکر مرده ، تفکر اسلامي درباره ي ترک دنيا ، فلسفه ي زهد در تفکر اسلامي.

اخلاق جنسي در اسلام و جهان غرب
اين کتاب مشتمل بر سلسله مقالاتي است از متفکر شهيد استاد مرتضي مطهري که در حدود سال 1353 به طور مسلسل در مجله ي « مکتب اسلام » درج مي شد. اين اثر استاد نيز همچون ديگر آثار آن شهيد بزرگوار از غناي محتوا و سلاست بيان برخوردار است . برخي از مهمترين موضوعات طرح شده در اين کتاب عبارتند از : اخلاق جنسي و عقايد متفکرين جديد ، ارزيابي اصول سيستم نوين جنسي ، سببهاي طغيان و سرکشي قواي نفساني ، دموکراسي در اخلاق ، رشد شخصيت از نظر غريزه ي جنسي.
اسلام و نيازهاي زمان (1 و 2)
جلد اول اين کتاب مشتمل بر بيست و شش سخنراني است که در زمستان 1345 شمسي و در شبهاي ماه مبارک رمضان در مسجد اتفاق (تهران) و در يک جمع عمومي ايراد شده و به همين جهت بياني ساده و روان دارد. جلد دوم مشتمل بر مباحثي است که در سال 1351 شمسي در انجمن اسلامي پزشکان انجام شده و در مقايسه با جلد اول از پيچيدگي بيشتري برخوردار است. مجموعاً در اين دو جلد ، موضوع چگونگي انطباق قوانين اسلامي با شرايط مختلف زماني از راه مکانيسم هايي که در خود اسلام پيش بيني شده ، مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. مهمترين عناوين ارائه شده در اين کتاب عبارتند از : علت مقتضيات زمان ، اخباريگري ، اجتهاد و تفقه در دين ، قاعده ملازمه ، مسئله نسخ و خاتميت ، مقام عقل در استنباط احکام اسلامي ، جامعه و تاريخ از نظر قرآن.
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( 1- 5)
اين کتاب يک مجموعه پنج جلدي به قلم علامه سيد محمد حسين طباطبايي (ره) است که استاد شهيد در شرح و تبيين مطالب متن ، پاورقي هايي جامعي بر آنها نگاشته اند. در اين مجلدات ، مجموعاً چهارده مقاله ي فلسفي مورد بحث قرار گرفته است که برخي از آنها عبارتند از: رئاليسم و ايده آليسم ، علم و ادراک ، ارزش معلومات ، پيشدايش کثرت در ادراکات ، ادراکات اعتباري ، مسائل موجود ، الهيات بالمعني الاخص.
درباره جلد چهارم اين کتاب ، ذکر اين نکته لازم است که متن اين جلد ، (شامل مقالات دهم تا سيزدهم) به قلم علامه طباطبايي (ره) مقارن با نگارش ساير مقالات تأليف شده بود ولي پاورقيهاي استاد به اتمام نرسيده بود. لذا اين جلد از " اصول فلسفه و روش رئاليسم " پس از شهادت استاد منتشر گرديد که مشتمل بر متن کتاب و پاورقي هاي ناتمام استاد بر آن بود.
امامت و رهبري
مجموعه اي است دربرگيرنده ي شش سخنراني استاد شهيد مرتضي مطهري درباره «امامت» در انجمن اسلامي پزشکان ، در زمستان 1349 هجري شمسي . چنانکه از مجموعه ي مقدمه اي بر جهان بيني اسلامي بر مي آيد، استاد شهيد قصد داشتند کتابي تحت عنوان «امامت و رهبري» به سبک ساير کتابهاي اين مجموعه به رشته تحرير در آورند ، ولي افسوس که منافقان چنين فرصتي را به آن متفکر گرانقدر ندادند و به تعبير امام ِ بزرگوار ، همگان را از ثمرات ارزشمند او محروم نمودند. شک نيست که اگر استاد شهيد حضور مي داشتند کتابي به مراتب کامل تر و منسجم تر از کتاب حاضر عرضه مي داشتند و چنانکه از يادداشتهاي موجود ايشان بر مي آيد مسائل نويني را مورد تجزيه و تحليل قرار مي دادند و افقهاي تازه اي را در اين باب مي گشودند. ولي با اينهمه ، کتاب حاضر همچون ديگر آثار آن انديشمند فرزانه اسلامي حاوي نکاتي بديع ، بياني شيوا و محتوايي غني است.

امدادهاي غيبي در زندگي بشر
اين کتاب مشتمل بر چهار گفتار و يک مقاله است. گفتار نخست تحت عنوان «خورشيد دين هرگز غروب نمي کند» به نظرات گوناگون درباره علل پيدايش دين و به ويژه نظريه ي فطري بودن دين اختصاص يافته است . در گفتار دوم با عنوان «امدادهاي غيبي در زندگي بشر» موضوع غيب و مددهاي غيبي مورد بررسي قرار گرفته و تفاوت تفکر الهي و مادي در اين زمينه نشان داده شده است . همچنين در اين گفتار به مسئله مهم مهدويت در اسلام و خصوصاً در تشيع پرداخته شده و ظهور منجي و مصلح جهاني به مثابه يک ضرورت حتمي براي بشريت مورد بحث واقع شده است .  گفتار سوم عنوان « مديريت و رهبري در اسلام » را بر خود دارد. در اين گفتار ، نياز انسان به مديريت و رهبري ، با توجه به موضوع رشد فردي ، و اخلاقي و نيز رشد ملي مورد بررسي قرار گرفته و دستورات اسلامي در خصوص رهبري با ذکر مثالهايي از سيره ي پيشوايان ديني تشريح شده است. گفتار چهارم به « رشد اسلامي» اختصاص داده شده است. در اين گفتار، تعريف رشد ، اقسام رشد ، شرايط و امکان رشد، وسعت ميدان رشد انساني و مسائلي از اين قبيل با ذکر مثالها و نمونه هاي عيني در هر مورد تبيين گرديده است. مقاله «در پيرامون محلـّل» آخرين بخش کتاب را تشکيل مي دهد که در انتقاد از فيلم « محلـّل » نمايش داده شده در سال 1350 شمسي ، در روزنامه ي کيهان به رشته تحرير در آمد. استاد شهيد در اين مقاله ، فيلم « محلـّل » را فيلمي سراسر قلب، مسخ و تحريف خوانده و آن را گذشته از جنبه ي اسلامي از جنبه ملي نيز يک خيانت دانسته اند. سپس ايشان براي اثابت اين مدعا، سوژه فيلم يعني محلـّل  را هم از نظر قانون اسلامي و هم از نظر تطابق آن با واقعيتها و جريانهاي اجتماعي مورد تجزيه و تحليل قرار داده اند و ضمن بيان اصل  محلـّل  در قانون اسلامي و لوازم و شرايط آن ، موارد مسخ و تحريف اين اصل را در فيلم به روشني توضيح داده اند.
انسان کامل
اين کتاب مجموعه اي است مشتمل بر تنظيم شده ي سيزده جلسه سخنراني متفکر شهيد استاد مرتضي مطهري تحت عنوان«انسان کامل» که در سال 1353 و در ماه مبارک رمضان ايراد شده است. شش جلسه اول اين سخنراني ها در مسجد جاويد (تهران) و بقيه در محل ديگري ايراد شده است و اکثر قريب به اتفاق مستمعين را دانشجويان تشکيل مي داده اند. انتخاب اين موضوع براي بحث، از سوي استاد شهيد، بي مناسبت نبوده است. در آن ايام، در جامعه ي اسلامي ما تفکري رواج يافته بود که بيشتر به دستورات اجتماعي اسلام نظر داشت و بُعد معنوي اسلام را کم اهميت معرفي مي کرد، چنانکه درگذشته ، بيشتر به دستورات عبادي و معنوي اسلام توجه مي شد و بُعد اجتماعي اين دين مقدس به دست فراموشي سپرده شده بود. استاد شهيد براي آنکه آشکار سازند که اسلام يک دين جامع است و انسان اسلامي، انساني است چند بُعدي که همه دستورات اين مکتب الهي را به طور هماهنگ به مورد اجرا مي گذارد ، و براي آنکه جوانان مسلمان را از نگرش يک بُعدي به اسلام مصون بدارند ، اين بحث را مطرح کردند که البته نظر ساير مکاتب درباره ي « انسان کامل » نيز ، از جمله مکتب سوسياليسم، مکتب اگزيستانسياليسم ، مکتب عرفان ، مکتب عقل و ... مورد بررسي قرار گرفته است.
انسان و سرنوشت
مسئله ي سرنوشت و قضاء و قدر که در اين رساله فحص و تحقيقي درباره آن صورت گرفته است، جزء مسائل فلسفي است و اگر بنا باشد در رديف واقعي خود قرار گيرد، بايد آن را در فلسفه در ميان مسائل فلسفي جستجو کرد، ولي در اين رساله از رديف اصلي خود خارج شده و در رديف مسائلي قرار گرفته که نه از لحاظ موضوع با آنها مرتبط است و نه از لحاظ نتيجه و هدف تعليماتي. اين مسئله در اين رساله جزء  سلسله بحثها يي ، تحت عنوان « بحثهايي از علل انحطاط مسلمين » واقع شده است که شامل موضوعات ، جريانات و مسائل گوناگون است. موضوعاتي که تحت اين عنوان قابل بحث است، بعضي تاريخي و بعضي رواني ، اخلاقي ، اجتماعي و يا صرفاً ديني و احياناً فلسفي است. بنابراين ، مباحثي گوناگون که در رديفهاي متعدد قرار دارند، جزء اين سلسله مباحث واقع مي شود.
آنچه اين مباحث گوناگون را به يکديگر پيوند مي دهد، تحقيق در اثرات مثبت و منفي اين امور در ترقي و انحطاط اجتماعي اسلام است.
علي هذا ، منظور از طرح اين مسئله در اين رساله ، اولاً تحقيق در اين جهت است که آيا اعتقاد به سرنوشت، آن طور که قواعد برهاني فلسفي ايجاب مي کند، از نوع عقايد و افکاري است که معتقدين خود رابه سستي و تنبلي مي کشاند و مردمي که به اين عقيده مي گرايند خواه ناخواه به انحطاط کشيده خواهند شد، يا اين عقيده اگر درست تعليم داده شود، چنين تأثير سوئي ندارد؟ ثانياً اينکه اسلام اين مسئله را چگونه و به چه طرزي تعليم داده است و تعليم اسلامي در اين زمينه چه تأثير ي در روحيه ي پيروان اسلام داشته است و مي تواند داشته باشد؟ و چون منظور اين جهت بوده ، از تعرّض به فروع و شاخه هايي که با منظور نامبرده ارتباط ندارد خودداري شده است

بيست گفتار
اين کتاب مجموعه اي است مشتمل بر بيست سخنراني متفکر شهيد استاد مرتضي مطهري که بين سالهاي 1387 تا 1382 قمري برابر با 1338 تا 1341 شمسي براي عموم ايراد شده و در زمان حيات استاد به چاپ رسيده است.
اين کتاب نيز همچون ديگر آثار آن متفکر گرانقدر از بياني روان و محتوايي غني همراه با نکات بديع برخوردار است، ضمن اينکه مسائل مورد بحث، مسائلي است که همواره براي جامعه ي اسلامي مطرح مي باشد و اذهان جستجوگر به دنبال پاسخهاي مناسب براي آن مسائل هستند.
پاسخهاي استاد به نقدهايي بر کتاب مسئله ي حجاب
اين کتاب مشتمل است بر نقدهاي يکي از فضلا بر کتاب " مسئله ي حجاب " – اثر متفکر شهيد استاد مرتضي مطهري – و پاسخهاي استاد به آن نقدها. توضيح اينکه در سال 1349 هجري شمسي يکي از فضلا در  حاشيه ي نسخه اي از چاپ سوم اين کتاب، نظرات انتقادي خود را مرقوم نموده و آن را در اختيار استاد شهيد مي گذارد، و استاد نيز پاسخهاي خود رادر ذيل آن نقدها مي نگارند. مطالعه اين کتاب علاوه بر اينکه تا حدودي روش فقهي استاد را آشکار مي سازد، نشان مي دهد که چگونه استاد شهيد که از يک سو با تز استعماري «اسلام منهاي روحانيت» مبارزه مي کند ( تا آنجا که جان خود را در اين راه فدا مي کند ) از سوي ديگر با جمود و تحجر در مي آويزد ؛ و اين نيست مگر ناشي از چند بعدي بودن شخصيت و پيمودن صراط مستقيم اسلام که لاجرم با انحرافات مختلف ناسازگار است.
پانزده گفتار
اين کتاب مجموعه اي است مشتمل بر پانزده سخنراني استاد شهيد آيت الله مطهري در زمان ها و مکانهاي مختلف و از سنخ کتابهاي " ده گفتار"  و " بيست گفتار"  از آن متفکر شهيد مي باشد که در زمان حيات ايشان منتشر شده است. مطالب اين کتاب بسيار متنوع و جالب توجه و مورد نياز امروز ماست و همچون ساير آثار استاد از اتقان ، استقامت رأي و ابتنا بر کتاب و سنت برخوردار است. برخي از اهم موضوعات طرح شده در اين کتاب عبارتند از: مسئله نفاق ، روابط بين الملل اسلامي، لزوم تعظيم شعائر اسلامي ،نهضت آزاديبخش اسلام ، واسلام و نيازهاي جهان امروز.
پيرامون انقلاب اسلامي
اين کتاب مشتمل بر گزيده اي از يادداشتها، سخنرانيها و مصاحبه هاي استاد شهيد پيرامون انقلاب اسلامي ايران است. در اين مجموعه، موضوعاتي همچون آزادي تفکر و عقيده، ماهيت و عوامل انقلاب اسلامي، نسبت جمهوري اسلامي با دموکراسي، معنويت در انقلاب اسلامي ، و روحانيت و انقلاب اسلامي مورد بحث قرار گرفته است.
پيرامون جمهوري اسلامي
اين کتاب ، مجموعه اي است متشکل از چند بخش. بخش اول عبارت است از يک مصاحبه ي مطبوعاتي که در تاريخ 27/1/58 يعني دو هفته قبل از شهادت استاد شهيد با ايشان انجام شده است. بخش دوم ، مقاله اي است از استاد شهيد پيرامون « وظايف حوزه هاي علميه». بخش سوم ، شامل يک مقاله ناقص تحت عنوان " نقش بانوان در تاريخ معاصر ايران " و نيز يک سخنراني تحت عنوان نقش زن در جمهوري اسلامي مي باشد که هر دو بعد از پيروزي انقلاب اسلامي نگارش و ايراد شده است. علت نقص آن مقاله را بايد ترور خائنانه استاد دانست، چرا که آن مقاله آخرين نوشته استاد است به طوري که پس از شهادت آن بزرگوار در محل کارشان يافت شده و ايشان قصد داشتند آن را به صورت مقدمه در چاپ جديد کتاب مسئله ي حجاب بگنجانند بخش چهارم اين کتاب را يک سخنراني استاد تحت عنوان  «اهداف روحانيت در مبارزات» تشکيل مي دهد که در آبان 1357 يعني چند ماه قبل از پيروزي انقلاب اسلامي در دانشگاه صنعتي شريف ايراد شده است . در اين سخنراني، استاد ضمن تأکيد بر رهبري بلامنازع امام خميني (ره)، عدم امکان اتحاد جناح عظيم اسلامي با جناح مارکسيستي ، و مردود بودن آن را از نظر اسلام توضيح داده اند.
بخش پنجم اين کتاب ، متشکل از دو سخنراني استاد شهيد درباره ي «آزادي عقيده» است که در پاييز 1348 شمسي در حسينيه ي ارشاد ايراد شده است . بخش ششم نيز يادداشتهايي است از استاد شهيد  پيرامون «اسلام و انقلاب» و مسائل ديگر.
تعليم و تربيت در اسلام
اين کتاب مجموعه اي است مشتمل بر کليه ي سخنراني هاي موجود از استاد شهيد ، پيرامون «تعليم و تربيت در اسلام» که از دو بخش تشکيل شده است. بخش اول شامل سيزده جلسه ي سخنراني استاد در جمع دبيران تعليمات ديني است. برخي از اهم موضوعات طرح شده در اين بخش عبارتند از: پرورش عقل، تربيت عقلاني انساني، مسئله ي عادت، فعل اخلاقي، کرامت نفس در قرآن و حديث ، و ريشه ي الهامات اخلاقي.
بخش دوم ، شامل بحثهايي است که در انجمن اسلامي پزشکان در شش جلسه انجام شده است . برخي از عناوين اين بحثها از اين قرار است  : پرورش جسم و پرورش استعداد عقلاني، تاريخچه ي تعقل از نظر مسلمين، عوامل تربيت.
توحيد
اين کتاب ، مجموعه ي هفده جلسه بحث و انتقاد انجمن اسلامي پزشکان درباره ي «توحيد» در سالهاي 46 و 47 شمسي است. در بخش اول کتاب  ، مسئله ي توحيد به طور کلي طرح شده و اين که آيا اصولاً راهي براي اثبات وجود خدا وجود دارد يا خير. فصول بعدي کتاب به تبيين راه هاي اثبات وجود خدا يعني راه فطرت، راه هاي علمي و شبه فلسفي (برهان نظم، راه هدايت موجودات، راه خلقت)، راههاي عقلاني و فلسفي (برهان محرک اول، برهان سينوي، برهان وجودي) اختصاص داده شده است . در فصل « پاسخ به شبهات» ، دو شبهه ي مهم، يکي از سازگاري اصل تکامل با توحيد و ديگري مسئله ي شرور، بدي ها و بي نظمي ها در کار عالم مورد بررسي قرار گرفته اند. در ارتباط با بحث توحيد و تکامل نظريات مختلف ، درباره ي پيدايش انواع آن ، از جمله نظريه ي " تکامل انواع " داروين ، به تفصيل مورد بحث واقع شده اند. در خصوص توحيد و مسئله ي شرور نيز ضمن تحليل ماهيت شرور و انواع آن ، فلسفه ي شرور در نظام کلي عالم تبيين گرديده و شبهه ي موجود در اين زمينه دفع شده است.
به نظر مي رسد که اين کتاب از نظر سبک بحث و پرداختن به مسائل علمي مرتبط با مسئله ي توحيد ، از موقعيت ممتازي برخوردار است و مطالعه ي آن براي اقشار مختلف مفيد خواهد بود.

جاذبه و دافعه ي علي عليه السلام
اين کتاب ، مجموعه اي است از چهار سخنراني که در روزهاي 18 تا 21 ماه مبارک رمضان سال  قمري 1388 در حسينيه ي ارشاد ايراد شده است . اين کتاب ، مشتمل است بر يک مقدمه و دو بخش است . در مقدمه کلياتي درباره ي جذب و دفع به طور عموم و جاذبه و دافعه ي انسانها به طور خصوصي بحث شده است. در بخش اول، جاذبه علي عليه السلام – که همواره دلهايي را به سوي خود کشيده و مي کشد- ، و فلسفه ي آن و فايده و اثر آن، موضوع بحث قرار گرفته است. در بخش دوم، دافعه ي نيرومند آن حضرت که چگونه عناصري را به سختي طرد مي کرد و دور مي انداخت، توضيح و تشريح شده است؛ ثابت شده که علي عليه السلام دو نيرويي بوده است و هر کس که بخواهد در مکتب او پرورش يابد بايد دو نيرويي باشد.
جهاد
اين کتاب حاصل چهار جلسه ي سخنراني استاد شهيد است که در سال 1350 شمسي در مسجد الجواد (تهران) در جمع عمومي و به طور هفتگي ايراد شده است . بحث کلي کتاب ، پيرامون مفاد و مضمون آيه 29 از سوره توبه مي باشد که به لزوم نبرد مسلمانان با بعضي از اهل کتاب (که خصوصيات آنها در آيه ي مبارکه آمده است )تصريح دارد. از جمله مطالبي که در اين کتاب در ارتباط با موضوع ياد شده مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است مي توان به اين مطالب اشاره نمود: مطلق يا مقيد بودن جنگ با اهل کتاب، فلسفه و هدف جهاد، تفاوت ميان مشرک و غير مشرک، پيمان با کفار، جنگ دفاعي، حقوق انسانيت، جنگ براي رفع مانع از ايمان و توحيد، مقياس حقوق شخصي و حقوق عمومي، آزادي فکر يا آزادي عقيده ، جزيه.
حج
اين کتاب گزيده اي از يادداشتهاي استاد شهيد درباره حج و مسائل مرتبط با آن مي باشد. در اين کتاب نقش حج در وحدت و تفاهم مسلمانان ، فايده و لزوم درس اخلاق براي مسافران حج ، کعبه و نقش اجتماعي آن، احرام و فلسفه ي آن ، اسرار حج و مطالب جالب و خواندني ديگر مورد بحث قرار گرفته است . بديهي است که اگر استاد قصد داشتند کتابي مستقل درباره حج بنگارند ، بسيار کامل تر و غني تر از اين کتاب – که صرفاً گزيده اي از يادداشتهاي ايشان است – مي گرديد. در عين حال مسائل و مباحث طرح شده در اين کتاب نيز به نوبه ي خود مي تواند براي اقشار مختلف و به ويژه اهل تحقيق و پژوهش ، آموزنده و راهگشا باشد.

نویسنده :حمیدرضا قائدعلی  Ashora59.blogfa.com